Hareket gelişimi sorunlarında kas-iskelet düzgünlüğünü değerlendirme listesinin ilk sıralarında omurga bulguları gelir.

Hareketsiz bedenlerin risk faktörlerinin başında göze ilk çarpan skolyoz adı verdiğimiz omurganın C ya da S görünümlü yapısıdır.

Sonradan oluşan omurga eğrilikleri genellikle bedenin hareket ve duruş performansı ile ilişkilidir.

Çok fazla sabit ve zorlu duruşlarda/hareketlerde kalan çocuklarda skolyoz riski artar.

Omurga için riskli durumlar;

• saatlerce özel koltuğunda ya da transfer aracında (puset gibi ) oturan,
• uzun süreli elverişsiz okul sıralarında oturan,
• ev içinde uygun olmayan koltuklarda oturan,
• yatak içi yaşam süresinin çok yoğun olması,
• sıklıkla tek taraf el kullanımı olan,
• bedenin bir tarafının devamlı pasif kalması,
• bedenin bir tarafının devamlı aktif kullanılması (hep aynı yöne yatmak gibi),
• zorlu hareketlerin çok yoğun tekrarı (asimetrik yürüyüş gibi) ve ardından gevşeyememesi,
• doğru terapötik müdahalelerin olmaması,
• uzayan  ve ağırlaşan bedenlerin yük dengesinin bozulması,
• ergonomik yaşam modelinin benimsenememesi (gerekli yardımcı cihazların yokluğu) gibi durumlar omurga düzgünlüğünü bozabilir.

Hareket sistemi problemleri nedeni ile bedenlerin çok yönlü hareket kombinasyonlarını deneyememesi kasların uzama, kıvrılma ve güçlenme potansiyellerinde düşüklüğe neden olur. 

Bu durum duruşlar sırasında bedenin beynin stratejisine göre bir bölgeye aşırı yük bindirmesi ile şekillenir. Bir bölgeye aşırı yük binince omurganın orta hat dengesi zamanla bozulmaya başlar.

Kısa sürede değil çok uzun sürede olur. Erken dönemde fark etmek önemlidir.

Omurga skolyozdan korunabilir mi ?

Evet, büyük oranda korunur. Çocuğun geliştirdiği hareket biçimlerine göre korumanın modelide değişkenlik gösterir.

Karşılaştığım bir çocukta  refleks patern o kadar yüksekti ki beden kilitlenmiş durumdaydı. Çocuk refleks yaşam düzeyindeydi. Bilinç yoktu.Omurga açıklığı sol tarafa doğru bakacak şekilde hareket devamlı asimetrik aktiviteye giriyordu. Çevreden aldığı duyular refleksleri keskinleştiriyor, çözümlenemiyor ve çocuk asimetrik bir paterne sıkışıyordu. Beden böyle bir durumda çok kısa sürede omurga dahil tüm hareket parçalarında kısa sürede bozulma yaşayacaktı. Terapötik koruma ile başa çıkmak mümkün olmayacaktı.

Bu anlattığım çocuk çok nadir görülebilecek bir durum ve bu gibi süreçlerde hızlıca beyni farmakolojik bir destek ile yatıştırmak gerekir. Aksi takdirde tüm kas iskelet sistemi deforme olur.Böyle bir tablonun analizi nöroloji doktoruna çok iyi aktarılmalı ve gerekli destek talep edilmeli.

Bazı durumlarda terapötik korumanın hangi aşamada işe yarayabileceğinin bilinmesi iyileşmeye yönelik gecikmeyi önleyecek ilk adımdır.

8 Yaşında serebral palsi tanılı başka bir değerlendirmemde ise omurganın sağ tarafında parmaklarımın ucunda bel ile sırt arasına denk gelecek bölgede kas liflerinde hafif sertleşme ve dokuda toplanma hissettim. Omurganın iki tarafında ki yük dengesinde sapma vardı ve bu uzun bir süre sonra omurgayı bir tarafa doğru çekecekti. Skolyoz aslında çok derinde kas dokularında oluşmaya başlamıştı bile. Eğer doğru yaklaşım olmazsa omurganın kendisinde de skolyoz görmek bir iki yıl içinde maalesef mümkün olacaktı. Terapi hamlelerimi omurga etrafını saran kasları daha fazla dikkate alarak şekillendirdim. 5 günlük bir çalışma sonunda omurganın iki tarafında ki kas dokusu kalınlık ve genişlik açısından eşitlenmişti. Şimdilik her şey yoluna girmiş görünüyordu. Fakat yine de bu konuda dikkatli değerlendirmeler ile yola devam edilmesi gerektiğini de unutmamak gerekir.

Her omurga başka bir nörobiyolojinin içinde. 

O nedenle tek bir koruma metodu ya da bir egzersiz protokolü sunmak nörogelişimsel bozukluklarda mümkün değil !

Çünkü skolyoz tek başına bir problem değildir özel gereksinimli çocuklarda.

Çocuğun ne tür yaşam akışına sahip olduğu bile skolyozdan korunma reçetesini değiştirir.

Bir çok korunma seçeneğinin içinden hangi kombinasyon o çocuk için doğru bunu ancak değerlendirme ile belirlemek mümkündür.

Pekiyi, nelerdir bu seçenekler derseniz ?

• Farmakolojik destek
• Myofasial masaj
• Mobilizasyon
• Aktif esneme ve egzersiz
• Pasif gevşeme pozisyonları ve destekleri
• Korseler
• Koordinasyon çalışmaları
• Bantlama metodları
• Günlük yaşam destekleri
• Yaşam biçimi değişiklikleri

Skolyoz oluşumunu engellemede başarılı olunamamış ve çocuk ciddi bir skolyoz diziliminin içindeyse ne yapmak gerekir ?

Akla gelen ilk soru genellikle “ameliyat mı olmalı ?” olur. 

Net bir cevabı yok maalesef. Çok fazla değerlendirilmesi gereken alt kriter var. 

Akciğer kapasitesini etkileyen aciliyet gerektiren bir durumda hareket ve fonksiyon kaybı göze alınır ve çocuğun yaşamsal faaliyetleri açısından ameliyat kararı hızlıca alınabilir. 

Çok hassas hareket sistemi dengesine sahip bir çocukta fonksiyon kaybı eğer bağımlılık derecesini arttıracak ise skolyozu düzeltmekten ziyade o açıda koruyama çalışmak daha doğru bir seçenek olabilir.

Bazen de çocuğun bakım faaliyetlerinin ergonomisinin düşünülmesi gerekebilir karar için. Kıvrılmayan, kucaklanmakta zorlanan bir omurganın düzgünlüğü işleri ne kadar yoluna koyacak gibi bir soruyu cevaplamak gerekebilir.

Bunun gibi farklı bir çok etken karar aşamasında gündeme gelir. Detayları çok iyi irdelemek gerekir. 

Kazanım ve kayıp terazisine çok objektif bir gözle bakılmalı.

İLKAY ÇOLAPKULU

FZT, BSN KURUCUSU